Türkiye Jeoloji Bülteni
Türkiye Jeoloji Bülteni

Türkiye Jeoloji Bülteni

2020 AĞUSTOS Cilt 63 Sayı 3
KAPAK
PDF Olarak Görüntüle
KÜNYE
PDF Olarak Görüntüle
Büyük Menderes Grabeni`nin Rolling Hinge (Yuvarlanan Reze) Modelinde Supra-Detachment (Sıyrılma Üstü) Havzadan Rift Havzasına Evrimi
Ökmen Sümer Hasan Sözbilir Bora Uzel
PDF Olarak Görüntüle

Öz: Batı Anadolu genişlemeli tektonik sistemi içinde Miyosen-Kuvaterner zaman aralığında iki tip havza gelişimi gözlenmektedir. Bunlar rolling-hinge (yuvarlanan reze) modelinde gelişen supra-detachment (sıyrılma üstü) ve rift havzaları olarak tanımlanmışlardır. Bu çalışmada Büyük Menderes Grabeni kuzey kenarı üzerindeki Buharkent Buldan arasındaki bölgede yuvarlanan reze modelinin varlığına dair stratigrafik ve yapısal veriler ilk kez sunulacak ve bu verilere göre grabenin jeolojik evrimi tartışılacaktır. Elde edilen arazi verileri ışığında, havza istifi birbirlerinden açısal ve/veya havza içi uyumsuzluklarla ayrılan 4 ana sedimanter paket altında değerlendirilmiştir. Bunlar; sıyrılma üstü (supra-detachment) havza istifini içeren alt-orta Miyosen yaşlı 1. Paket ve orta-üst Miyosen yaşlı 2. Paket ile rift havza istifini içeren Pliyo-Kuvaterner yaşlı 3. ve 4. Paketlerdir. Bölgedeki havza gelişimini ve deformasyonunu sağlayan yapısal elemanlar ise, Miyosen yaşlı Büyük Menderes Sıyrılma (Detachment) Fayı, Pliyo-Kuvaterner yaşlı Gökdere Fayı ve en genç graben dolgusunu kesen Holosen yaşlı Büyük Menderes Fay Sistemi`nin en doğu bölümünü oluşturan Buharkent Fay Segmenti`dir. Miyosen dönemini simgeleyen sıyrılma üstü havzaların ana sınırları Menderes Masifi`nde Eosen-Oligosen`deki etkin sıkışma tektoniğinin ürünü olan süreksizliklere karşılık gelen gnayslar ile şistlerin yapısal dokanağı ile temsil edilir. Pliyosen sonuna kadar süren düşük açılı sıyrılma fayların etkinliği nedeniyle Menderes Masifi`nde yüksek oranda genişleme gerçekleşmiş ve bu durum, kabuk kalınlığını azaltmıştır. Kuvaterner`de kabuğun incelip soğuması sonucunda sıyrılma üstü havza sisteminin yerini rift havza sistemi alarak Menderes Masifi rift havzalarının yüksek-açılı sınır fayları boyunca bloklara bölünmüştür. Arazi gözlemleri ve kinematik analiz sonuçları, Büyük Menderes Grabeni kuzey kenarındaki yapısal elemanların düşük açılıdan yüksek açılıya doğru ilerleyerek değiştiğini, havzanın ilerleme yönüne paralel olarak güneye doğru yuvarlanan reze modeli (rolling-hinge) şeklinde gençleştiğini, havza oluşumunun da sıyrılma üstü havzadan rift havzasına doğru evrildiğini göstermektedir.

Supra-detachment (Sıyrılma üstü) havza
Rift havzası
Rolling-hing (yuvarlanan reze) modeli
Büyük Menderes Grabeni
Batı Anadolu
Supra-detachment basin
Rift basin
Rolling-hinge model
Büyük Menderes Graben
Western Anatolia
Biga Yarımadası`nda Sakarya Zonunun Prekambriyen Metamorfik Kayaları; Geç Ediyakaran Gondwanaland Aktif Kıta Kenarı
Erdinç Yiğitbaş İsmail Onur Tunç
PDF Olarak Görüntüle

Öz: Biga Yarımadası`nda Jura öncesi yaşlı metamorfik kayalar; metamorfizma derecesi, deformasyon nitelikleri ve gelişme ortamları bakımından birbirlerinden belirgin farklılıklar gösteren üç ana tektonostratigrafik birlik olarak değerlendirilebilir. Bunlar; 1) Kazdağ Birliği, 2) Kalabak Birliği, 3) Karakaya Birliği`dir. Kazdağ Birliği, BigaYarımadası`nın görülür temelinde, Kazdağ Masifi`nin ileri derecede metamorfik çekirdek kayalarını oluşturur. Kalabak ve Karakaya birlikleri bu ileri derecede metamorfik temel üzerinde birer karma (kompozit) tektonik dilim olarak yer alır ve metamorfik masifin daha düşük dereceli dış zarflarını oluşturur. Bu makalenin ana konusu olan Kalabak Birliği; Dedetepe Formasyonu, Sazak Formasyonu, Torasan Formasyonu ve tüm bu birimleri kesen Devoniyen yaşlı Çamlık meta granodiyoritinden oluşmaktadır. Kazdağ Masifi`nde metamorfik çekirdeğin dış zarfı niteliğinde ve ayrıca Çamlıca, Karabiga ve Karadağ gibi bölgenin diğer metamorfik masiflerinde yüzeyleyen bu metamorfik kayaların litolojik, stratigrafik ve yapısal olarak büyük benzerlikler göstermesinin yanı sıra U-Pb zirkon yaşları da bunların birbirleriyle benzer olduklarını göstermektedir. U-Pb zirkon yaş tayini çalışmalarından elde edilen sonuçlara göre Kalabak Birliği`ne ait meta sedimanter kayaların protolitlerinin maksimum çökelme yaşları 557-582 My aralığındadır. Bunlarla birincil ilişkili meta bazitlerden elde edilen protolit kristalizasyon yaşı ise 577 My`dır. Ayrıca bu meta sedimanter kayalar içerisinde tektonik dilimler halinde bulunan eklojitlerin protolit kristalizasyon yaşı da 565 My`dır. Benzer protolit yaşlarına ek olarak, yaklaşık 300-340 My civarında gerçekleşmiş bir tektonotermal olayın izi de tüm örnekler için ortak bir jeolojik geçmişi ifade etmesi açısından önemlidir. Kalabak Birliği`ne ait metavolkanik kayaların oluşum ortamı ve yaşı birbirleriyle tutarlı ve uyumlu jeotektonik ortamları temsil etmektedir. Bugünkü konumuyla görülür en altta yer alan Dedetepe Formasyonu bir dalma-batma melanjını, Sazak Formasyonu bir aktif kıta kenarını ve Torasan Formasyonu ise bunlarla yaşıt bir çökel istifi temsil etmektedir. Bu jeotektonik ortamlar geç Prekambriyen-erken Paleozoyik döneminde Proto-Tetis okyanusu tabanında kilitosferik levhanın güneye, Gondwanaland kıtasının altına dalması esnasında oluşmuştur. Sakarya Zonu`nun bu en yaşlı kayaları, daha genç dönemlerde, bir arada bulundukları kayalarla birlikte, tekrarlayan deformasyonlardan etkilenmişler ve bugünkü konumlarını kazanmışlardır.

Biga Yarımadası
Gondwanaland aktif kıta kenarı
Pan-Afrikan Orojenezi
Sakarya Zonu
Biga Peninsula
Gondwanaland active continental margin
Pan-African Orogeny
Sakarya Zone
Seyitömer (Kütahya) Yöresinde Kömür-Bitümlü Marn Birlikteliğinin Çökelme Ortamı ve Organik Fasiyes Özellikleri
Dila Dikmen Mehmet Namik Yalçin
PDF Olarak Görüntüle

Öz: Ege Bölgesindeki Neojen yaşlı havzaların birçoğunda kömür damarları ile bitümlü şeyl ve/veya bitümlü marnlarbir arada bulunmaktadır. Hümik kömürler ile sapropelik organik maddece zengin bitümlü çökellerin bu birlikteliği alışıldık değildir. Bunun nedenlerinin ortaya konması amacıyla, Seyitömer-Kütahya yöresindeki kömür-bitümlü marn geçişinin gözlendiği kesimin litolojik ve petrografik özellikleri, mineralojik ve jeokimyasal bileşimleri, çökelme ortamındaki su kütlesinin kimyasal özellikleri, redoks potansiyeli ile çökellerdeki organik maddenin miktar, tür ve olgunluklarının ışığında bu birimlerin çökelme ortamları ve organik fasiyes özellikleri araştırılmıştır. Yapılan değerlendirmeler sonucunda kömür-bitümlü marn geçişinin gözlendiği kesimde iki zon ayırt edilmiştir. Tabanda yer alan 4 m`lik kesim, karasal organik maddece zengin ince kırıntılı çökellerin ve zaman zaman hümik kömürlerin, düşük enerjili, redoks potansiyeli yüksek bir tatlı su ortamında çökeldikleri bir evreyi temsil etmektedir. Bu evreyi, kimyasal çökelimin artması sonucu karbonatca zengin ince kırıntılı ve sapropelik organik maddece zengin litolojilerin çökeldiği, redoks potansiyelinin düşmesine rağmen anoksik-disoksik koşulların süregeldiği ve su kimyasının zaman zaman acı ve hatta tuzlu su yönünde değiştiği bir dönem izlemiştir. İstifin sedimantolojik ve organik fasiyes özellikleri genel anlamda su derinliği değişken bir göl ortamına işaret etmektedir. Başlangıçta bitki topluluklarının zenginleşmesi için elverişli olan ılıman ve yağışlı iklimsel koşullarda, dengeli dolan bir tatlı su gölünü temsil eden çökelme ortamı, daha sonra kuraklaşan iklime bağlı olarak ortaya çıkan yağışlardaki azalmanın etkisiyle zaman zaman bir acı su gölüne dönüşmüştür. Bunun sonucunda da göle kırıntılı malzeme gelimi azalmış ve kimyasal çökelme artmıştır. Orta Miyosen dönemi sonlarında iklimde yaşanan bu değişimin, Seyitömer yöresindeki kömürlerden bitümlü marnlara geçişi kontrol eden temel etken olduğu sonucuna varılmıştır.

Neojen
Batı Anadolu
Çökel Jeokimyası
Paleoiklim
Neogene
Western Anatolia
Sediment Geochemistry
Paleoclimate
A New Contribution to the (IPC) Bouguer Map of a Gap Area in Mosul and Duhok Region (Iraq)
Marwan Mutib Maan H. Al-Majid Fadhil A. Ghaib
PDF Olarak Görüntüle

Abstract: The purpose of the current study was to complete an important gap within the Bouguer map of Iraqimplemented by the Iraq Petroleum Company (IPC). In addition, the collected data were processed with recentgravity concepts and methods to establish a new regional geological image. A total of 868 gravity points weremeasured and corrected.The Bouguer anomaly map of the study area was initially drawn up with the parameters and equations used toconstruct the IPC map. The newly-produced map shows a very strong correlation with the old IPC results. A newBouguer map of the study area was then constructed using modern parameters and equations. A comparison betweenthe old and new maps illustrates the difference between recent and previous techniques.The isostatic residual map shows the presence of over-compensated areas close to Chia Gara and Mateen and spreadsto the Aqra zone with a negative value of up to -20 mGal. In contrast, there is under-compensation in the southernregions with positive isostatic anomalies of about 80 mGal. In the researched area there are zero compensation linesaround the larger structures (Chia Gara, Mateen, Mangesh, Aqra, Piris, and Perat). In order to draw up the crustalthickness map, the Moho discontinuity depth was determined using topographic and Bouguer anomaly grids of thestudy area. In addition, the upper mantle anomalies were calculated by continuing the isostatic residual anomaly to45 km upward and then removing the past isostatic residual anomaly, that was continued upward to 35 km. Severalqualitative approaches were used to isolate the regional and remaining anomalies to analyze the gravity data, with anoptimal upward continuation level of 14 kilometers generated for the large and small maps.

Gap area
Gravity exploration
Geosoft program
Northern Iraq
Gölmarmara Fayı`nın Morfotektonik Evriminin CBS Tabanlı Yöntemlerle Araştırılması, Gediz Grabeni, Batı Anadolu
Semih Eski Hasan Sözbilir Bora Uzel Çağlar Özkaymak Ökmen Sümer
PDF Olarak Görüntüle

Öz: Gölmarmara Havzası, antitetik/sintetik normal fay basamakları ile denetlenen ve bir seri horst-graben sistemiolarak tanımlanan Batı Anadolu Genişleme Bölgesi`ndeki Gediz Grabeni`nin en kuzeydeki bölümünü oluşturur. Bu bölümün jeolojisi iyi bilinmesine rağmen, aktif tektonik ve jeomorfoloji çalışmaları açısından yeteri kadar incelenmemiştir. Bu çalışmanın amacı, havzanın güney sınırını oluşturan Gölmarmara Fayı`nın segment bazında tanımlanarak Kuvaterner dönem aktivitesini ve yapısal evrimini ortaya koymaktır. 7 km uzunluğundaki İsmetpaşa ve 11 km uzunluğundaki Hacıbaştanlar segmentlerinden oluşan KB-GD uzanımlı Gölmarmara Fayı, taban bloğunda 26 drenaj havzasına ve 23 üçgen yüzey morfolojisine sahiptir. Bu yapılar üzerinde, sayısal yükseklik modeli temelli morfotektonik analizler (Smf, Vf, AF, HI, Shp, SL, Yükselim Oranı) yapılmıştır. Elde edilen sonuçlar arazi verileri ile birlikte değerlendirilerek İsmetpaşa Segmenti`nin Hacıbaştanlar Segmenti`ne göre daha hızlı yükselime ve aktiviteye sahip olduğu ve bu iki segmentin, fay zonunun gelişimi sırasında bir aktarım rampasıyla birbirine bağlandığı tespit edilmiştir. Oluşumundan günümüze kadar 3 yapısal evreden geçen Gölmarmara Fayı`nın ilk evresinde kademeli (en-echelon) nitelikli faylardan oluştuğu söylenebilir. Morfometrik indisler ve saha verileri, Gölmarmara Fayı`nın orta-yüksek derecede aktif, eğim atımlı normal fay segmentlerinden meydana geldiğini ve Mw:6,4 büyüklüğünde depremler oluşturabileceğini göstermektedir. Geometrik olarak 2, sismik açıdan ise 1 segmentten oluşan Gölmarmara Fayı için, 0,179 ila 0,518 mm/yıl arasında değişen (fayın merkezinde artan, uç kısımlarında azalan) yükselim oranı hesaplanmıştır. Bu değerler Gediz Grabeni bölgesinde bulunan diğer aktif faylardaki yükselim hızı miktarları ile benzerlik göstermektedir. 

Gediz Graben Sistemi
Gölmarmara Fayı
Aktif tektonik
Tektonik jeomorfoloji
Morfometri
Batı Anadolu
Gediz Graben System
Gölmarmara Fault
Active tectonics
Tectonic geomorphology
Morphometry
Western Anatolia
Kapadokya`nın Litolojik Yapısı ve Sınırları, Türkiye
Nizamettin Kazanci Yaşar Suludere
PDF Olarak Görüntüle

Öz: "Kapadokya" tarihi ve kültürel varlığı dolayısıyla uluslararası bilinirliği olan, orta Anadolu`da Nevşehir, Kırşehir, Yozgat, Aksaray, Niğde ve Kayseri arasında, turizmin geliştiği, peribacaları ile tanınan bölgenin genel coğrafik adıdır. Son zamanlarda turizme ilişkin resmi düzenlemelerde kullanılmaya başlanmıştır. Ancak bu alanın sınırları belirsiz olup bazen çok dar bazen çok geniş alanlar için Kapadokya adının kullanıldığı ve karışıklıklara yol açtığı görülmektedir. Bu çalışmada Kapadokya alanı tartışılmakta, ağırlıklı olarak volkanik kayaçların dağılım yerlerine bağlı olarak sınırlar önerilmektedir. Geç Neojen-Kuvaterner boyunca Nevşehir-Acıgöl kalderaları ile Erciyes ve Hasandağı stratovolkanlarından çıkan ürünlerin yayılım alanları "Büyük Kapadokya", muhtelif aşınma şekilleri, yeraltı şehirleri, derin vadi ve peri bacalarının yaygın olduğu güncel turistik bölgenin ise "Merkez Kapadokya" olarak kullanılması önerilmektedir. 

Kapadokya sınırları
Merkez Kapadokya
Peri bacaları
Volkanik provens
Central Cappadocia
Fairy chimneys
Boundaries of Cappadocia
Volcanic province